پنجمین نشست ارائه یافته‌های پژوهشی سال ۱۴۰۵، با موضوع «بازنمایی سالمندی و سالمندان در سینمای ایران و جهان»، به همت معاونت توسعه فناوری و مطالعات سینمایی سازمان سینمایی در سالن سیف‌الله داد برگزار شد.
به گزارش اداره کل روابط عمومی سازمان سینمایی در این نشست که با حضور جمعی از پژوهشگران، علاقه‌مندان و مدیران سینمایی برگزار شد، یافته‌های پژوهش «مطالعه چگونگی بازنمایی مسائل مربوط به سالمندی و سالمندان در سینمای ایران و جهان» ارائه و ابعاد مختلف بازنمایی سالمندان در سینمای ایران و جهان بررسی شد.
حسین یزدان‌شناس، مدیرکل دفتر مطالعات، توسعه دانش و مهارت‌های سینمایی، با اشاره به ویژگی های این پژوهش گفت: این مطالعه با هدف بررسی نحوه بازنمایی سالمندان و مسائل مرتبط با سالمندی در آثار سینمایی و ارائه راهبردهای اجرایی برای ارتقای جایگاه سالمندان در سینمای ایران، بر مبنای ارزش‌ها و فرهنگ ایرانی ـ اسلامی انجام شده است.
وی خاطرنشان کرد: این پژوهش در سال ۱۴۰۳ از سوی سازمان سینمایی سفارش داده شد و سال گذشته به پایان رسید. با توجه به روند افزایش جمعیت سالمندان در کشور، لازم است ابعاد مختلف این تحول جمعیتی از هم‌اکنون مورد توجه قرار گیرد. سینما نیز می‌تواند مسائل اجتماعی را به موضوع گفت‌وگو و اندیشه تبدیل کند و یافته‌های این پژوهش می‌تواند در سیاست‌گذاری‌های حوزه سینما و برنامه‌ریزی‌های مرتبط با سالمندی مورد استفاده قرار گیرد.
ضرورت تفکیک «سالمندی» از «پدرسالاری»
در ادامه، مهدی سلطانی گردفرامرزی، محقق و پژوهشگر این طرح، با تشریح روند انجام پژوهش گفت: این مطالعه با بررسی چهار دهه سینمای ایران، از دهه ۱۳۶۰ تا سال ۱۴۰۲، و با استفاده از روش تحلیل گفتمان و تبارشناسی انجام شده است. فیلم‌های مورد بررسی نیز بر اساس معیارهایی همچون میزان استقبال مخاطبان، دریافت جوایز ملی و بین‌المللی و اهمیت و تأثیرگذاری آنها در دوره‌های مختلف انتخاب شده‌اند.
وی با اشاره به تغییر تصویر سالمندان در سینمای ایران اظهار کرد: در بخشی از آثار سینمایی، سالمند از جایگاه سنتی خود به‌عنوان فردی برخوردار از تجربه، خرد و نقش هدایتگر فاصله گرفته و به شخصیتی منزوی، مستبد، سربار اقتصادی یا فاقد عاملیت تبدیل شده است. این تغییر تصویر در برخی آثار با موضوعاتی همچون تقابل نسل‌ها، تضعیف روابط خانوادگی و از دست رفتن نقش اجتماعی سالمندان پیوند خورده است.
سلطانی گردفرامرزی با تأکید بر ضرورت تفکیک مفهوم سالمندی از پدرسالاری در تحلیل آثار سینمایی افزود: آثاری مانند «برادران لیلا» و «پیر پسر» را نمی‌توان صرفاً آثاری ضدسالمندی دانست؛ چراکه در این فیلم‌ها بیش از آنکه خودِ سالمندی مورد نقد قرار گیرد، ساختار پدرسالارانه و مناسبات قدرت در خانواده به چالش کشیده می‌شود. بنابراین، نباید میان «پدرسالاری» و «سالمندی» خلط کرد و لازم است این دو مفهوم در تحلیل بازنمایی سالمندان از یکدیگر تفکیک شوند.
این پژوهشگر در مقایسه سینمای ایران با نمونه‌هایی از سینمای جهان عنوان کرد: در شماری از فیلم‌های مورد بررسی، با وجود پرداختن به موضوعاتی همچون بیماری، بازنشستگی و تنهایی، شأن و عاملیت سالمند حفظ شده و مفاهیمی مانند سالمندی فعال، خلاقیت و نقش هدایتگر سالمندان مورد توجه قرار گرفته است.
افزود: سینمای ایران نیز نیازمند توجه بیشتر به مفهوم «سالمندِ عامل» است؛ سالمندی که حتی در صورت بیماری یا محدودیت جسمی، همچنان می‌تواند تصمیم بگیرد، انتخاب کند و در زندگی شخصی و اجتماعی خود نقش داشته باشد.
سلطانی گردفرامرزی همچنین تأکید کرد: مقابله با کلیشه‌های منفی سالمندی نباید به بازتولید کلیشه‌های مثبت سنتی مانند «پیر مقدس» و «پیر حکیم» منجر شود. مسئله اصلی این است که سالمندان در سینما و تلویزیون تا چه اندازه فاعل زندگی خود هستند؛ آیا تصمیم می‌گیرند، انتخاب می‌کنند و سبک زندگی خود را شکل می‌دهند یا صرفاً افرادی نیازمند مراقبت به تصویر کشیده می‌شوند.
به گفته وی، حتی سالمندی که با بیماری یا محدودیت جسمی مواجه است، می‌تواند همچنان از عاملیت و قدرت انتخاب برخوردار باشد و سینما باید توجه بیشتری به نمایش سالمندان فعال، خلاق و کنشگر داشته باشد.
تأکید بر بازنمایی سالمند «فعال» و «عامل»
در بخش دیگری از این نشست، مجید فولادیان، دبیر شورای ملی سالمندان کشور و عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، با اشاره به روند شتابان سالمندی جمعیت در ایران گفت: در حال حاضر حدود ۱۳ درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل می‌دهند و برآوردها نشان می‌دهد این رقم تا سال ۱۴۳۰ به حدود ۳۳ درصد خواهد رسید؛ به این معنا که از هر سه ایرانی، یک نفر سالمند خواهد بود.
وی افزود: ایران یکی از سریع‌ترین روندهای سالمندی جمعیت در جهان را تجربه می‌کند و در مقایسه با بسیاری از کشورها، این تحول را در مدت زمان بسیار کوتاه‌تری پشت سر می‌گذارد.
فولادیان با تأکید بر نقش رسانه‌ها در شکل‌گیری نگرش جامعه نسبت به سالمندی اظهار کرد: تصویر منفی از سالمندان در سینما و تلویزیون می‌تواند در بلندمدت پیامدهای اجتماعی نامطلوبی داشته باشد.
وی با اشاره به مفهوم «سن‌گرایی» گفت: همان‌طور که جامعه به‌تدریج نسبت به کلیشه‌های قومیتی و جنسیتی حساس شده است، باید نسبت به کلیشه‌های سنی نیز حساسیت بیشتری ایجاد شود و سالمندان صرفاً به‌عنوان افرادی ناتوان، بیمار، نیازمند مراقبت یا شخصیت‌هایی طنز و مضحک به تصویر کشیده نشوند.
دبیر شورای ملی سالمندان کشور همچنین بر ضرورت توجه به مفهوم «سالمند فعال و عامل» در سیاست‌گذاری فرهنگی تأکید کرد و ادامه داد: پرسش اصلی این است که آیا سالمندان در سینما و تلویزیون فاعل زندگی خود هستند، تصمیم می‌گیرند و انتخاب می‌کنند یا صرفاً افرادی نیازمند مراقبت به تصویر کشیده می‌شوند.
وی پیشنهاد کرد یافته‌های این پژوهش مبنایی برای تدوین دستورالعمل‌هایی درباره نحوه بازنمایی سالمندان در آثار سینمایی قرار گیرد و از ظرفیت آن برای سیاست‌گذاری فرهنگی در حوزه سالمندی استفاده شود.
«تبدیل سالمند از مرجعیت و لنگرگاه اخلاقی به بار اقتصادی»، «تبارشناسی سوژه سالخورده در سینمای پساانقلاب»، «هژمونی بالینی و حیات برهنه؛ تقلیل سالمند به موجود بیولوژیک»، «قدرت شبانی و اقتدار نمادین»، «احیای کرامت سالمند در قاب سینما» و «شالوده‌شکنی از کلیشه‌های فرسودگی و بازآفرینی جسورانه تصویر سالمند حکیم، فعال و محترم» از دیگر موضوعاتی بود که در این نشست مورد بررسی قرار گرفت.
در بخش پایانی این نشست نیز بر ضرورت توجه بیشتر به تحولات جمعیتی و پیامدهای اجتماعی سالمندی و همچنین استفاده از ظرفیت پژوهش‌های تخصصی در سیاست‌گذاری این حوزه تأکید شد.